آینده نگاري فناوري و فناوري هاي آینده هندوستان براي سال 2020

  [ سید حبیب اله کاظمی، دکتر محمود موسوي مشهدي]

چکیده
امروزه باقی ماندن در عرصه رقابت جهانی و حضور قدرتمند در عرصه هاي علوم وفناوري نیازمند بهره گرفتن از
تجربیات دولت ها ي موفق صنعتی می باشد . براي تحقق این هدف کشورهاي در حال توسعه نظیر کره جنوبی،
برزیل و ،هندوستان از اوایل دهه 80 میلادي با الهام گرفتن از کشورهاي پیشرو در این زمینه نظیر ژاپن و ایالات
متحده و همچنین بر اساس نیازها و زیرساخت ها ي موجود خودشان اقدام به تعیین اولویت هاي فناوري کرده
اند. در این راستا کشور هندوستان که از لحاظ زیرساخت ها ي اجتماعی، اقتصادي ، نزدیکی جغرافیایی و
همچنین منا سبات فرهنگی تا حدودي مشابه کشور ما می باشد، مورد بررسی قرار گرفته است . مطالعات انجام
شده در مورد برنامه آینده نگاري و اثرات آن بر کشور هندوستان به صورت کوتاه در این مقاله ارایه شده است.
واژ ههاي کلیدي : آینده نگاري فناوري، نهادهاي سیاستگزار، حوزه هاي فناوري، توسعه فناوري ها ي نوین.
مقدمه
هندوستان کشوري خاص و داراي ویژگی ها ي متنوع و در بعضی موارد منحصر بفرد است . این کشور داراي بالاترین آمار
بیکاري در سطح جهان بوده و بیش از بیست درصد جمعیت کودکان محروم از تحصیل دنیا را در خود جاي داده است . این
کشور از لحا ظ رشد صنعتی و همچنین رشد فناوري هاي نرم افزاري در دنیا مورد توجه قرار گرفته است . از اواسط دهه هشتاد
میلادي این کشور شروع به ایجاد فضاي باز اقتصادي کرده و در فرایندهاي نوسازي صنعتی رشد خوبی از خود نشان داده است .
با این حال بسیاري از بخش ها ي صنعت و فناوري ای ن کشور فرسوده و سنتی بوده و نیاز به توجه بسیار جهت بازسازي دارد. با
توجه به نیازهاي روزافزون جمعیت و مشکلات فراوان پیش روي مسئولین، از سال هاي میانی دهه هشتاد متخصصین و دست
اندرکاران فناوري تحت نظر مستقیم مسئولین دولتی شروع به پایه ریزي برنامه ها و نهادهاي اجرایی براي آینده فناوري و
صنعت این کشور کرده اند . بر همین اساس پروژه هایی در این زمینه نظیر پروژه بررسی بازار و فناوري تحت نظارت وزارت
علوم و فناوري هندوستان که تاکنون نیز ادامه دارد ، به اجرا درآمده است. در این راستا تاکنون 147 پروژه بررسی بازار فناوري
در این کشور به انجام رسیده است . در تمامی این پروژه ها چند موضوع اساسی مورد نظر بوده است و ایجاد پایه هاي فناوري بر
اساس نیاز بازار، ارزیابی زیرساخت هاي فناوري موجود در این کشور، و برقرراي ارتباط بین فناوري هاي قابل دستیابی و بازار
صنعتی از مهمترین این موارد است.

تاریخچه آینده نگاري و تعاریف موجود
در دنیاي کنونی ارایه الگوي کامل و برنامه توسعه براي علوم و فناوري ها ي صنعتی را نمی توان بر اساس یک الگوي از پیش
تعیین شده پذیرفت . این مطلب با نگاهی عمیق به تفاوت ها ي موجود بین کشورهاي مختلف از لحاظ وضعیت اقتصادي گ رفته
تا فرهنگ و جمعیت می توان درك کرد . ذکر این نکته ضروري است که تدوین برنامه علوم و فناوري براي آینده یک کشور
مبحثی بسیار حیاتی و کاري بلند مدت و سنگین خواهد بود . در این راستا باید دست اندرکاران در نهادهاي مرتبط به آینده
فناوري با همتی وسیع ابتدا روش ها ي مختلف مورد استفاده کشورهاي پیشرو و موفق در این زمینه را مورد بررسی قرار داده و
سپس با الهام گرفتن از این برنامه ها و بر اساس نیازها و زیرساخت هاي فرهنگی و اقتصادي کشور مورد نظر برنامه لازم را
تدوین نمایند.
در تمام کشورهاي پیشرو در علوم و فناوري و حتی کشو رهایی نظیر کره جنوبی که در حال پیوستن به جرگه کشورهاي
پیشرفته نظیر کشورها ي آمریکا، انگلیس، فرانسه و ژاپن است، سال هاست که نقش نهادهاي مختلف در پیشبرد علوم و
فناوري مشخص شده و برنامه هاي آینده نگاري در حال اجراست . نکته بارز در تمام این موارد این است که این کشورها به
اهمیت دولت و بخش هاي دولتی در آینده نگاري فناوري پی برده اند و بخش عمده اي از مسئولیت ها را نهادهاي وابسته به
دولت برعهده گرفته اند . البته آینده نگاري فناوري تنها به معناي برنامه ریزي براي آینده نبوده و برنامه ریزي جامع براي بهبود
و ارتقاي فناوري هاي کنونی و مهم در آینده را شامل می شود.
کشور هندوستان با دارا بودن جمعیت یک میلیارد نفري و وضعیت نابسامان اقتصادي و معیشتی این جمعیت و همچنین
مشکلات فراوان از اختلافات قومی و قبیله اي گرفته تا بیماري و ناهنجاري هاي اجتماعی، احتیاج شدیدي به خانه تکانی
اقتصادي و برنامه مدون علوم و فناوري در کشور خود را احساس کرده است . به همین دلیل از اواسط دهه 80 میلادي
مسئولین و دست اندرکاران این ک شور که بیشتر نهادهاي دولتی بوده اند با تلاش فراوان سعی در ایجاد راهکارهاي مناسب براي
توسعه علوم و فناوري در این کشور داشته اند . در این راستا برنامه هایی شروع شده و هم اکنون نیز در حال اجرا می باشد . یکی
از مهمترین نهادهاي سیاستگزار در آینده علوم و فناوري هندوستان که از اوایل سال ها ي 1980 شروع به کار کرده است،
یک انجمن مستقل تحت نظر TIFAC یا انجمن اطلاعات، ارزیابی و پیش بینی فناوري می باشد .انجمن T IFAC موسسه 1
وزارت علوم و فناوري و به سرپرستی دکتر چیدام بارام (رئیس پیشین کمیسیون انرژي اتمی و امنیت هند می باشد ) بوده و
هدف آن ایجاد یک نگرش دقیق نسبت به فناوري هاي جهانی و تشخیص لزوم آنها، و همچنین اولویت آنها براي کشور هند
است.
با اهداف زیر شروع به کار نمود: TIFAC
ارزیابی فناوري هاي جهانی و همین طور مطالعات راجع به دورنماي فناوري در محدوده هاي مشخصی از اقتصاد ملی. §
مشاهده جهت گیري هاي جهانی فناوري و برگزیدن برخی از آنها براي هندوستان §
تشویق به تکنولوژي هاي کلیدي §
تأمین اطلاعات پیرامون فناوري ها §
منجر به ایجاد اطلاعات ارزشمندي شده است که می توان در زمینه فناوري از آنها TIFAC مطالعات انجام گرفته توسط
راهنمایی گرفته و بهره برد . این گزارشات که به صورت گسترده اي در سراسرکشور هند و حتی در خارج منتشر شده اند، به
به منظور TIFAC منظور یافتن فرصت هاي تجارت، مورد اس تفاده بسیاري از واحدهاي تولیدي می باشند . همچنین گزارشات
ارزیابی ریسک پذیري نیز مورد استفاده موسسات مالی قرار می گیرند . این گزارشات همچنین به منظور افزایش و توسعه
فناوري ها مورد استفاده بسیاري از ادارات دولتی و وزارتخانه هاي هند قرار گرفته ان د. نقش توسعه تکنولوژي در پیشرفت
1 Technology information, forecasting and assessment council
اقتصادي یک ملت امري است که روز به روز اهمیت بیشتري پیدا می کند . تلاش هایی که در سطح جهان در حال انجام است
باعث رقابتی شدن هر چه بیشتر فناوري ها گردیده است . بررسی ها حاکی از آن است که در قرن 21 قدرت اقتصادي به سمت
کشورهاي جهان سوم سوق پیدا خواهد کرد.
امروزه پیشرفت هاي سریع برخی از کشورهاي جهان نشانگر این واقعیت است که رسیدن به اقتصادي قدرتمند در گرو
رشد و همکار ي فناوري و اقتصاد در کنار یکدیگر است . صاحب نظران بخش هاي علمی و صنعتی هندوستان اعتقاد دارند که با
باز شدن مرزهاي اقتص ادي، صنایع هندوستان نیز بایستی توان رقابت بین المللی را پیدا کنند، بنابراین " نیاز است که بدانیم
که می خواهیم به چه چیزي دست پیدا کنیم و چه راهی براي رسیدن به این هدف از همه مناسب تر است."
پروژه اي به نام نگاهی به فناوري هاي 2020 را آغاز کرده است که (TIFAC) انجمن اطلاعات، ارزیابی و پیش بینی فناوري
هدف از این برنامه نه تنها مشخص کردن راه ها ي مناسب سرمایه گذاري است، بلکه این کار می تواند به پیشرفت علمی و
فناوري در ایالت هاي مختلف هندوستان و نهایتاً در کل هندوستان بیانجامد . براي انجام پروژه نگاهی به فناوري ه اي
شرکت هاي صنعتی و R&D 2020 بیش از 100 مجموعه و زیرمجموعه با حدود 500 نفر از بخش ها ي دانشگاهی و
سازمان هاي دولتی مشغول به کار بوده اند و به صورت غیرمستقیم در حدود 5000 خبره در زمینه هاي تحقیقاتی، علمی و
صنعتی از طریق مصاحبه و همین طور فرم هاي نظرخواهی در انجام این پروژه همکاري نموده اند.
سرپرستی 10 مورد از آنها را خبرگان بخش صنعت ،TIFAC در میان 17 زمینه فناوري انتخاب شده توسط موسسه
و 2 مورد آنها را بخش هاي دولتی به عهده داشته اند. به جز تمامی کسانی که به صورت R&D هند، 5 مورد آنها را مراکز
مستقیم و غیرمستقیم در این پروژه مشغول به کار بوده اند، در هر بخش یک مدیر، یک همکار و یک سازمان دهنده نیز به
صورت حرفه اي مشغول به کار بوده اند.
در طول 10 سال فعالیت مراکزي مانند سازمان ارزیابی، اطلاعات و پیش بینی فناوري هندوستان نتایج بزرگی در زمینه
توسعه فناوري در بخش هاي گوناگون حاصل شده است. امروزه بخش هاي صنعتی و موسسات علمی و تحقیقاتی سازمان
را کاملا شناخته و این مرکز را خانه اي براي اطلاعات پیشرفته پیرامون تمامی زمینه هاي فناوري در هندوستان و TIFAC
کل جهان می دانند. برخی از برنامه هاي اساسی صورت گرفته توسط این سازمان در طول سال هاي فعالیت عبارتند از:
بررسی هاي فناوري ها و بازار آنها §
نگاهی به فناوري هاي 2020 هندوستان §
نگاهی به علوم و فناوري در هند §
برنامه خود جوش توسعه فناوري §
مرکز تشویق و ترغیب به فناوري هاي نو §
کتابخانه هاي تخصصی فناوري §
ثبت اختراعات و نوآوري ها §
پروژه هاي مأموریتی با اهداف معین §
مطالعاتی مربوط به بررسی فناوري ها و بازار آن TIFAC ، با هدف دا شتن نگاهی به گزینه هاي آینده فناوري هندوستان
را انجام داده است . نتیجتا بیش از 200 طرح مطالعاتی شامل طیف وسیعی از فناوري هاي پیرامون مواد، بیوتکنولوژي، م واد
شیمیایی، انرژي، محیط زیست، صنایع تولیدي، فناوري اطلاعات، فناوري تولید قند و شکر و ... به انجام رسید.
فناوري هاي آینده در هندوستان
این فعالیت، یک مطالعه بلند مدت پیرامون پیش بینی و ارزیابی فناوري در هند بود . این مطالعه بر پایه بررسی هاي مقدماتی
در زمینه حوزه هاي کلیدي فناوري، تکنولوژي هاي پیشرفته و کاربردهاي اقتصادي اجتماعی آنها استوار بود.
این فعالیت به ایجاد طرح هاي کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت بر اساس اولویت اهمیت براي آینده هندوستان منجر
گردیده است. طرح هاي اولویت بندي شده و فرموله شده این پروژه شامل 17 حوزه اصلی فناوري و در حدود 100 زیرشاخه
می باشد. یکی دیگر از گام هاي اساسی در کشور هندوستان طرح ایجاد مرکز تشویق و ترغیب فناوري با همکاري کنفدراسیون
در اکتبر سال 1997 بود. و هدف این مراکز برنامه ریزي براي جهانی ساختن و تجاري نمودن TIFAC صنایع هندوستان و
نوآوري هاي ایجاد شده در زمینه فناوري هاي پیشرفته می باشد. کتابخانه هاي تخصصی فناوري به منظور در دسترس قرار
دادن اطلاعات فنی و علمی پیرامون فناوري ها توسط این مرکز ایجاد شد. همچنین اشتراك بیش از 50 عنوان مجله علمی و
و R&D تکنولوژیکی نیز در قالب این برنامه به اجرا درآمد. به منظور ایجاد تفاهم و همکاري تنگاتنگ میان صنعت و موسسات
ایجاد فرهنگی محکم در این زمینه پروژه هاي توسعه تکنولوژي خاصی در محدوده هاي مشخصی از فناوري توسط دولت
هندوستان انجام شد. نمودار دسته بندي فناوري هاي مورد نیاز کشور هندوستان در آینده نگاري انجام شده در این کشور به
صورت 17 حوزه اصلی در شکل 1 ارایه شده است:
نمونه اي از این حوزه هاي فناوري حسگرها هستند. حسگرهاي پیشرفته نه تنها در کاربردهاي استراتژیک مهم
می باشند، بلکه تقریباً در تمامی بخش هاي صنعت در زمینه تولید و کنترل کیفیت، زمینه داروسازي، کشاورزي و ... مورد
استفاده قرار می گیرند.
حاکی از این است که یک عزم ملی براي ایجاد ساختار صنعتی در هندوستان ایجاد TIFAC نتایج گزارش هاي انجمن
شده که منجر به آینده اي روشن در این زمینه خواهد شد. تعدادي از عوامل موثر در این زمینه پیچیدگی فناوري مربوط به
حسگرها و همین طور بازار مصرف فراوان آنها می باشد. یک ارزیابی اولیه صورت گرفته نشانگر این مطلب است که بازار مصرف
این وسایل شامل چند دسته می گردد. از جمله این موارد تولید هوشمند، بخش اتومبیل، کنترل فرآیندهاي صنعتی (که شامل
بخش کشاورزي غذا هم خواهد شد)، نمایشگرهاي محیط زیست و کشاورزي، بخش سلامت و همین طور بخش تولید مصرفی
می باشد. (Consumer product)
شکل 2 به صورت ساده وضعیت حوزه فناوري هاي مربوط به حسگرها را بعنوان نمونه اي از 17 حوزه اصلی فناوري نشان
می دهد.
شایان ذکر است که روش هاي متنوعی براي انتخاب این فناوري ها از بین کلیه فناوري هاي موجود مورد استفاده قرار
می گیرد . در این بین مهمترین روش ها ي مورد استفاده روش دلفی، روش ایجاد سناریوها، و میزگردهاي تخصصی می باشند .
البته روش ها ي دیگري نیز که بر پایه مدل ها ي آماري و ریاضیاتی می باشند، مورد استفاده قرار می گیرد . با اینحال روش
دلفی و همچنین بهره گیري از میزگردهاي تخصصی معمولا بیشترین کاربرد را در بین متخصصین امر در این زمینه داشته
است. آنچه در این بین براي متخصصین اهمیت بالایی داشته است زیرساخت هاي موجود در علوم و فناوري این کشور بوده
است. به عنوان نمونه اي از این موارد می توان به وجود نیروي کارآمد انسانی در بخش علوم نرم افزار ي اشاره کرد که با سرمایه
گذاري مناسب باعث ارتقاي این کشور به جایگاه بسیار مناسبی در تجارت نرم افزاري دنیا شده است.
جمع بندي و دستاوردهاي برنامه آینده نگاري
در آخرین برنامه ارایه شده توسط متخصصین آینده نگاري و برنامه ریزان فناوري در کشور هندوستان حوزه ها ي فناوري به 17
زیر حوزه کلی تقسیم شده و پس از آن فناوري ها ي مرتبط با هر حوزه به صورت ریز بررسی شده است. بررسی این حوزه ها و
زیر گروه هاي آنها به صورت مبسوط حکایت از توجه این کشور به زیرساخت هاي موجود و همچنین توانایی کشور از لحاظ
نیروي انسانی دارد . همچنین در زمینه فناوري ها ي نوین که در آینده فناوري جهانی حائز اهمیت است، کشور هند تلاش
مناسبی را آغاز کرده است . این تلاش ها در جهت حفظ توانایی رقابت این کشور با سایر کشورهاي دنیا و همچنین امکان
ارتقاي جایگاه اقتصادي هند در دنیاست.
در ادامه کار فناوري هاي مطرح هر حوزه از حوزه هاي اصلی فناوري در کشور هندوستان مورد بررسی بیشتر قرار گرفته
است. موضوعات منتخب در برنامه هندوستان با موضوعات دیگر کشور ها نیز تا حدودي مقایسه شده است. این فناوري ها با
توجه به توان اقتصادي-زیرساختی کشور هندوستان و همچنین موضوعات جالب توجه دنیا و با توجه به مکانیسم هاي انتخاب
موضوعات توسط کارشناسان و دست اندرکاران آینده نگاري برگزیده شده اند.
پاره اي از نکات با اهمیت که از مقایسه و بررسی موضوعات مطرح در برنامه آینده نگاري هندوستان حاصل شده اند، عبارتند از:
الف- هند با توجه به داشتن مسیرهاي آبی فراوان، رودخانه ها و سواحل گسترده آبی توجه خاصی به این فناوري ها
معطوف داشته است.
ب- موضوع مراقبت از سلامت با توجه به میزان جمعیت بالاي هندوستان و مشکلات خاص نظیر بیماري هاي موجود و
همچنین نیاز به مرتفع کردن مشکلات بهداشتی در این کشور حوزه اي بسیار مهم را به خود اختصاص داده است.
ج- با توجه به رشد صنعتی بالاي کشور هندوستان در سال هاي اخیر و احساس نیاز بخش صنعت به استفاده از حسگرها
و همچنین توانایی بالقوه نیروي انسانی موجود در این کشور از لحاظ نیروي علمی فعال در این زمینه بصورت حوزه اي فعال
ارایه شده است.
د- با توجه به توان بالاي نیروي انسانی کشور هندوستان در زمینه الکترونیک و نرم افزار موضوعات و حوزه هاي مرتبط با
آن نظیر خدمات الکترونیک، حسگرها و الکترونیک و نرم افزار بخوبی مورد توجه قرار گرفته است.
ه- پاره اي از موضوعات ارایه شده بعنوان اولویت فناوري آینده تا سال 2020 ، در برنامه هاي قبلی آینده نگاري
کشورهایی مثل ایالات متحده و ژاپن بوده است و در برنامه هاي جدید این کشورها دیده نشده است. این موضوع تاکیدي بر
این امر است که برنامه آینده نگاري باید منطبق بر ساختار اقتصادي-اجتماعی و زیرساخت هاي فرهنگی و همچنین صنعتی
کشورها بوده و میزان پیشرفتگی علوم و فناوري کشور در آن لحاظ شود.
نتیج هگیري
ثبات اقتصاد کشورها و تامین نیازهاي جمعیت یک کشور در حال و آینده، همچنین تضمین توان باقی ماندن در رقابت در بازار
جهانی بدون داشتن برنامه اي دقیق و جامع جهت دستیا بی به فناوري هاي نوین و کارآمد و همچنین ارتقاي فناوري ها و
زیرساخت ها ي صنعتی موجود میسر نخواهد شد . امروزه تمام کشورهاي پیشرو صنعتی و همچنین کشورهاي در حال توسعه به
اهمیت آینده نگاري فناوري با هدف ترسیم مسیر گذر و سیر تکامل روشنتر و بهتر به سمت آینده پی برد ه اند . کشور
هندوستان از اواسط دهه 80 میلادي به بعد با تکیه بر زیرساخت هاي فنی و علمی خود و همچنین با تاکید بر حمایت دولتی
از بخش ها ي تحقیق و توسعه فعال در زمینه توسعه صنعتی و علمی کشور سعی در پاسخگویی به نیاز روزافزون جمعیت خود
به اقتصادي بهتر همراه با سلا مت اجتماعی و فیزیکی و همچنین رقابت پذیري با سایر کشورهاي دنیا پرداخته است . در این
مسیر فناور ي هاي جذاب و اولویت هاي فناوري سازگار با شرایط این کشور توسط سیاستگزاران علوم و فناوري در این کشور
مشخص شده و مورد مطالعه قرار گرفته اند . هم اکنون نشانه هاي خوبی از تاثیر این آینده نگاري در اقتصاد این کشور نمایان
شده و این کشور به همراه چین بعنوان غول هاي آینده اقتصادي جهان شناخته شده اند. ذکر این نکته ضروري است که کشور
ما نیز با توجه به هدف گذاري مسئولین نظام براي آینده بیست ساله کشور لزوم برنامه ریزي و آینده نگاري را همانند
کشورهاي مشابه از لحاظ ساختار اقتصادي و فرهنگی احساس کند . این امر براي باقی ماندن در عرصه رقابت بین المللی لازم
بوده و امید است با حمایت نهادهاي دولتی و صنعتی همراه شده و نتایج درخشان آن در کشور به عینیت برسد.
تقدیر و تشکر
این کار بخشی از یک پروژه مطالعاتی در زمینه تحلیل فناوري هاي نوین جهانی می باشد که توسط سازمان گسترش مورد
حمایت مالی می باشد. لذا شرکت فناوري هاي پویا و نویسندگان مقاله از حمایت این پروژه توسط سازمان گسترش تشکر و
قدردانی می نمایند.

/ 0 نظر / 10 بازدید